رونق بوده ، به جا نهاده است . شمار اقوامى كه مىشد آنجا ديد و كالاهايى كه بدانجا مىرسيد نشان مىدهد كه هرمز به حق در آن روزگار يكى از مراكز بازرگانى جهان بوده است . 50 از هرمز ، با عبور از دريا ، به ساحل شرقى عربستان رسيد و از بندر قلهات به كشتى نشست و پس از هجده روز در اكتبر سال 1442 / 846 ه . به كاليكات رسيد ، كه در آن روزگار بزرگترين بندر ساحل غربى هند بود ( مالابار ) ، و از آنجا نيز مانند هرمز با شور سخن مىكند . از آنجا به بيجينگار در جنوب هند رفت و تا دسامبر سال 1443 / 847 ه . آنجا ببود و از راه دريا به منگلور رفت و بندر پندران را كه بعدها واسكوداگاما در آنجا فرود آمد ، دور زد . در مارس سال 1444 / 848 ه . هند را ترك كرد و بار ديگر در شبه جزيرهء عربستان به مسقط 51 و از آنجا به هرمز رفت كه در آوريل سال 1444 به آنجا رسيد . 52 اين گزارش با وجود تكلّفات بديعى ، از لحاظ جغرافيايى ، مهمترين قسمت كتاب اوست و از نواحى هند در آن روزگار توضيحات مفصّل و كافى دارد كه در بعضى موارد بسيار پرشور و زنده و به طور كلّى درخور اعتماد است . قسمت مربوط به هند از نظر ما اهميت خاصّ دارد ، زيرا عبد الرزّاق مدّتى نه چندان زياد پيش از افناسى نيكيتين ( 1466 - 1472 ) ، تاجرروسى اهل تفر [ كالينين ] ، به هند سفر كرده بود . « 1 » با وجود آنكه هر كدام از راهى ديگر رفته‌اند و خطّ سيرشان تماما با هم منطبق نيست ، به فهم مطالب يكديگر كمك مىكنند . سرزنوسكى كه ضمن تحقيقى به ترجمه فرانسهء اين قسمت از كتاب مراجعه كرده 53 موارد مشابهت دو جهانگرد را نشان داده و بتأكيد مىگويد كه گزارش عبد الرزّاق به نوشته‌هاى نيكيتين ، به مراتب نزديكتر است تا ملاحظات كوتاهى كه نيكولوكونتى معاصر آنها تنظيم كرده است . 54 به هر حال بايد بگوييم كه گزارش چين غياث الدّين ، كه عبد الرزّاق از حافظ ابرو گرفته ، از همهء قسمتهاى كتاب او شهرت و رواج بيشتر يافت . خواندمير ، مورّخ فارسى زبان ، گزارش مذكور را از او گرفت و به وسيلهء او به نويسندگان ترك و از آنها به اروپاى غربى رسيد كه از قرن هجدهم در آنجا شهره است . 55 اين گزارش به سال 1727 / 1140 ه . به وسيلهء اسماعيل عاصم چلبى زادهء مورّخ ( متوفّى به سال 1760 / 1173 ه . ) به طور كامل با عنوان عجايب الطايف به تركى ترجمه شد 56 و علامهء ترك ، على اميرى ( متوفّى در 23 ژانويه 1924 ) ، اين ترجمه را در قرن بيستم منتشر كرد . 57 اين قضيّه نيز به رواج ترجمه در ميان تركان كمك كرد كه يك مؤلّف

--> ( 1 ) با وجود اين كه نخستين اطّلاعات دربارهء هند از طريق ماركوپولو ايتاليايى و نيكولوكونتى ، به اروپا رسيده به يادداشتهاى روزانهء افناسى نيكيتين ، تاجر روسى اهل تفر ، كه زير عنوان سفرى به آن سوى سه دريا ( Khojenie za tri moria ) فراهم آورده ، از امتيازى خاص از لحاظ تفصيل و ژرفناى مطالعه و تحقيق و توصيف احوال اجتماعى در هند برخوردار است . و از آن ، چاپ عالمانهء تازه‌اى وجود دارد كه به اهتمام دانشمند روسى ، گركوف ، انتشار يافته است . ( مترجم عربى )